Ιστορία μιας πόλης

Πού ακριβώς βρίσκεται η Αμφίπολη και γιατί η γεωγραφική της θέση υπήρξε τόσο καθοριστική; Πώς «διαβάζεται» μια πόλη που ιδρύθηκε από Αθηναίους, άνθησε στη μακεδονική επικράτεια και μετασχηματίστηκε στους παλαιοχριστιανικούς χρόνους; Και πόσο δύσκολο είναι να ανασυνθέσουμε τον δημόσιο πυρήνα της, όταν τα νεότερα στρώματα έχουν ενσωματώσει, μετακινήσει ή σιωπηλά καλύψει τα αρχαία ίχνη; Ο καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας Δημήτρης Δαμάσκος εξηγεί.

Η Αμφίπολη δεν είναι μόνο ένα όνομα φορτισμένο με ιστορικούς συνειρμούς· είναι, πρωτίστως, ένας τόπος που το φυσικό τοπίο, η στρατηγική γεωγραφία και οι διαδοχικές φάσεις κατοίκησης συνθέτουν ένα σύνθετο αρχαιολογικό πεδίο. Χτισμένη σε καίρια θέση, κοντά στον Στρυμόνα και σε άμεση σχέση με το Παγγαίο, η πόλη υπήρξε σταυροδρόμι οικονομικών δικτύων, στρατιωτικών επιδιώξεων και πολιτικών ανταγωνισμών ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ., όταν Iδρύθηκε από τους Αθηναίους, και στη συνέχεια εντάχθηκε δυναμικά στον μακεδονικό κόσμο.

Η Αμφίπολη δεν είναι μόνο ένα σύμβολο ή ένα επικοινωνιακό γεγονός, αλλά ένα σύνθετο αρχαιολογικό πεδίο: ένας τόπος όπου το τοπίο, η πόλη και η μνήμη αλληλεπιδρούν, και όπου η πρόκληση δεν είναι μόνο η ανακάλυψη, αλλά κυρίως η ερμηνεία, η χαρτογράφηση και η σταδιακή αποκάλυψη μιας πόλης που άλλαξε πρόσωπα μέσα στους αιώνες.

Ο Δημήτρης Δαμάσκος είναι καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Αποφοίτησε από τη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ και είναι διδάκτορας κλασικής Αρχαιολογίας του Freie Universität Berlin. Έχει εργαστεί ως συμβασιούχος αρχαιολόγος στη Συλλογή Γλυπτών του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και είχε αναλάβει για χρόνια την έκδοση του ετήσιου επιστημονικού περιοδικού του Μουσείου Μπενάκη. Το 2010 ήταν επισκέπτης ερευνητής στο Μουσείο Kelsey του Πανεπιστημίου του Michigan.

Από το 2019 διευθύνει με τη Δημητρία Μαλαμίδου την ανασκαφή στην ακρόπολη της Αμφίπολης (https://amphipolisproject.org/). Η Μακεδονία βρίσκεται στον πυρήνα των ερευνητικών του ενδιαφερόντων. Έχει συγγράψει τόμο για τα γλυπτά στο Μουσείο της Καβάλας (2013) και πολλά άρθρα που αφορούν την τοπογραφία της Μακεδονίας και τη γλυπτική της.

Από το φθινόπωρο του 2023 είναι επιστημονικός συνεργάτης του Μουσείου Fitzwilliam του Cambridge στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος σε συνεργασία με το Μουσείο CSMVS, Mumbai με θέμα Ancient Worlds Project. Είναι Εταίρος της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, αντεπιστέλλον μέλος του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αμερικής, και του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου.

Τα Προσφυγικά είναι τόποι μνήμης, κοινωνικά πειράματα, κομμάτια μιας ιστορίας που άλλαξε ριζικά τον ελληνικό χώρο μετά το 1922. Συνοικισμοί που γεννήθηκαν από την ανάγκη, διαμόρφωσαν γειτονιές, ταυτότητες και τρόπους ζωής και σήμερα βρίσκονται κάπου ανάμεσα στη φθορά, τη διεκδίκηση και την επανεκτίμηση.

Η Αμαλία Κωτσάκη είναι καθηγήτρια Ιστορίας και Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής και αναπληρώτρια κοσμήτωρ της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πολυτεχνείου Κρήτης. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όπου το 2005 αναγορεύθηκε διδάκτωρ. Το 2007 εξελέγη επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας & Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πολυτεχνείου Κρήτης. Tο διάστημα 2020-24 ήταν διευθύντρια του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών και από το 2023 αναπληρώτρια κοσμήτωρ της σχολής. Το 2021 ίδρυσε το Εργαστήριο Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής, Πόλης και Πολιτισμού (nearcicutuclab.gr) στο Πολυτεχνείο Κρήτης, του οποίου είναι διευθύντρια. To διάστημα 2014-26 διετέλεσε πρόεδρος του Κέντρου Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου και το 2016-17 ήταν μέλος του Δ.Σ. του. Είναι εκπρόσωπος του Πολυτεχνείου Κρήτης στο δίκτυο Πανεπιστημίων UNITWIN UNESCO «Culture, Tourism, Development», ενώ αδιάλειπτα ενισχύει τις ελληνογαλλικές ακαδημαϊκές συνεργασίες, εκ των οποίων κυριότερη είναι το διεθνές ετήσιο θερινό σχολείο αρχιτεκτονικής και πόλης που συνδιοργανώνει στο Παρίσι με γενικό τίτλο «Paris Transformations».

Το 2000 βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνών με το Βραβείο της Τάξεως των Γραμμάτων και Καλών Τεχνών για διακεκριμένο νέο αρχιτέκτονα έως 40 ετών. Έχει διακριθεί με βραβεία σε πανελλήνιους και διεθνείς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς. Συγγραφέας και επιμελήτρια 10 βιβλίων που αφορούν κυρίως ζητήματα νεοελληνικής αρχιτεκτονικής, πόλης και πολιτισμού..

Όταν σκεφτόµαστε την κλασική Αθήνα, ο νους µας πηγαίνει αυθόρµητα στο λευκό µάρµαρο του Παρθενώνα και στις άχρωµες µορφές των αγαλµάτων. Κι όµως, αυτή η εικόνα απέχει πολύ από την πραγµατικότητα. Η αρχαία πόλη ήταν ένας κόσµος γεµάτος χρώµα: ζωγραφισµένοι ναοί, έντονα διακοσµηµένα αγάλµατα, δηµόσια κτίρια που λειτουργούσαν όχι µόνο ως αρχιτεκτονικά αλλά και ως ζωγραφικά σύνολα.
Αν και οι πίνακες ζωγραφικής της κλασικής εποχής δεν έχουν σωθεί, οι αρχαίες γραπτές µαρτυρίες, η πολυχρωµία των γλυπτών και τα ίχνη χρώµατος στα µνηµεία της Ακρόπολης µάς βοηθούν να προσεγγίσουµε την αισθητική, την τεχνογνωσία και τη σηµασία της αθηναϊκής ζωγραφικής παράδοσης. Από τις αρχαϊκές κόρες και τους κούρους έως τον Παρθενώνα και το Ερέχθειο, το χρώµα λειτουργούσε ως φορέας νοήµατος, ιδεολογίας και κοινωνικών µηνυµάτων. Ʃήµερα θα αναζητήσουµε τη «χαµένη παλέτα» της Αθήνας: πώς άλλαξε η χρήση του χρώµατος από την αρχαϊκή ως την κλασική περίοδο, ποια υλικά και τεχνικές χρησιµοποιούσαν τα εργαστήρια, ποιος ήταν ο ρόλος των πρώτων υλών της Αττικής και πώς οι σύγχρονες έρευνες ανατρέπουν τη στερεότυπη, άχρωµη εικόνα της κλασικής τέχνης που έχουµε κληρονοµήσει.
Η Χαρίκλεια Μπρεκουλάκη είναι αρχαιολόγος και ιστορικός της αρχαίας τέχνης και ειδικεύεται στην ελληνική ζωγραφική. Από το 2009 εργάζεται στο Τμήμα Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών) στην Αθήνα, όπου από το 2017 κατέχει τη θέση της κύριας ερευνήτριας. Η δρ. Μπρεκουλάκη ολοκλήρωσε τη διδακτορική της διατριβή στο Πανεπιστήμιο Paris I-Panthéon Sorbonne με θέμα «La peinture funéraire en Macédoine. Emplois et fonctions de la couleur IVe-IIe s. av. J.-C.», η οποία δημοσιεύτηκε στη σειρά «Μελετήματα» του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών (ΕΙΕ) το 2006 και εξακολουθεί να θεωρείται θεμελιώδες έργο για την ταφική ζωγραφική της αρχαίας Μακεδονίας.
Από το 2022 είναι επιστημονική υπεύθυνη του προγράμματος με τίτλο «Τhe hunt frieze of Tomb II at Vergina, Greece: A novel interdisciplinary approach for the scientific investigation and revisualization of a painted masterpiece of the Classical World», το οποίο χρηματοδοτείται από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ). Επίσης, έχει συνεισφέρει σημαντικά στην κατανόηση των τεχνικών και της αισθητικής της αρχαίας ζωγραφικής από τους προϊστορικούς χρόνους μέχρι και τη ρωμαϊκή περίοδο, αποδίδοντας ιδιαίτερη σημασία στην επιστημονική προσέγγιση του χρώματος, στη σύνθεση και στη χρήση του ως αναγκαίου στοιχείου για μια ολοκληρωμένη ιστορική και καλλιτεχνική αποτίμηση της αρχαίας ζωγραφικής και πολυχρωμίας («Mycenaean painting in context. New discoveries, old finds reconsidered», σε συνεργασία με τους J. Davis και S. Stocker, 2015, «L’esperienza del colore nella pittura funeraria dell’Italia preromana», Νάπολη 2001). Πρόσφατα, επιμελήθηκε τον τόμο «Archaeology of colour: Technical studies in Greek and Roman painting and polychromy», ο οποίος εκδόθηκε από το ΕΙΕ στην Αθήνα το 2023.

Στο νέο επεισόδιο της σειράς Ιστορία Μίας Πόλης, η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με την αρχαιολόγο Αριάδνη Κλωνιζάκη για ένα από τα πιο αινιγματικά γλυπτά του Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο: το μαρμάρινο κεφάλι ενός αγοριού, έργο των αρχών του 1ου αιώνα μ.Χ., στο οποίο έχει χαραχθεί μεταγενέστερα ένας σταυρός.
Το γλυπτό, πιθανότατα τμήμα επιτύμβιου μνημείου, βρέθηκε το 1927 στην περιοχή του Κολωνού, κοντά στην εκκλησία του Εσταυρωμένου. Η εκλεπτυσμένη απόδοση του προσώπου, η μελαγχολική έκφραση και το ασυνήθιστο σύμβολο στο μέτωπο οδηγούν σε ερωτήματα για την ταυτότητα του εικονιζόμενου παιδιού, αλλά και για τη στάση των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων απέναντι στα αρχαία έργα τέχνης.
Μέσα από την έννοια της «χριστιανικής επανερμηνείας» (interpretatio christiana), το επεισόδιο φωτίζει πώς ένα αρχαίο γλυπτό μπορούσε να «εξαγνιστεί», να προστατευθεί και να επαναχρησιμοποιηθεί, αντί να καταστραφεί. Η συζήτηση αναδεικνύει τη σημασία του τόπου εύρεσης, τον ρόλο της αρχαιολογικής έρευνας και τον τρόπο με τον οποίο τα έργα τέχνης μπορούν να αποκτήσουν περισσότερες από μία ζωές και διαφορετικά νοήματα μέσα στον χρόνο.
Η Αριάδνη Κλωνιζάκη είναι αρχαιολόγος, διδάκτωρ Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, επιμελήτρια αρχαιοτήτων και προϊσταμένη του Τμήματος Εκπαίδευσης του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Σπούδασε αρχαιολογία στο ΕΚΠΑ και Πολιτιστική Πολιτική & Διαχείριση στο Πανεπιστήμιο Warwick στη Μ. Βρετανία. Εργάζεται από το 2000 στο Υπουργείο Πολιτισμού. Η διδακτορική της διατριβή αφορά στη διάδοση της λατρείας του Ασκληπιού. Ασχολείται με τους Έλληνες θεραπευτές-θεούς, την αρχαία ελληνική θρησκεία και τα ιερά, τη γλυπτική, καθώς και την πολιτιστική πολιτική και διαχείριση.
Εικόνα: Κεφάλι αγοριού με εγχάρακτο σταυρό στο μέτωπο από τον Κολωνό, Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. Γ3665, 1ος αι. μ.Χ. © Ιστορικό και Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. © Ιστορικό και Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Φωτογράφος: Τ. Βρεττός

Στη μετεμφυλιακή Αθήνα, ο πολιτισμός δεν ήταν ποτέ ουδέτερος. Μουσική, θέατρο, εικαστικά και κινηματογράφος μετατράπηκαν σε πεδία συμβολικής αντιπαράθεσης, όπου ιδέες, αξίες και τρόποι ζωής συγκρούονταν, συχνά χωρίς να κατονομάζονται ανοιχτά. Ο λεγόμενος «πολιτισμικός Ψυχρός Πόλεμος» εκτυλίχθηκε μέσα στην καθημερινότητα της πόλης, διαμορφώνοντας γούστα, στάσεις και πολιτικές ευαισθησίες.
Σε αυτό το επεισόδιο, η Τζένη Λιαλιούτη «περπατά» στην Αθήνα των δεκαετιών του ’50 και του ’60 και εξερευνά τους χώρους όπου ο πολιτισμός λειτούργησε ως γλώσσα πολιτικής: από συναυλιακές αίθουσες και γκαλερί μέχρι θέατρα και υπόγεια τζαζ κλαμπ. Αναζητά τις αντιδράσεις του κοινού, τις αθέατες εντάσεις πίσω από τις εκδηλώσεις και τα ίχνη που άφησε εκείνη η εποχή στη σημερινή πόλη.
Η Ζηνοβία (Τζένη) Λιαλιούτη είναι επίκουρη καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ. Έχει συνεργαστεί ως μεταδιδακτορική ερευνήτρια με το UCD-Clinton Institute for American Studies, το ΑΠΘ, το Πάντειο Πανεπιστήμιο και το ΚΕΙΝΕ της Ακαδημίας Αθηνών. Έχει διδάξει στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου και στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Δημόσια Ιστορία» του ΕΑΠ. Έχει εκδώσει, επίσης, το βιβλίο «Ο αντιαμερικανισμός στην Ελλάδα 1947-1989» (Αθήνα, 2016).