Ιστορία μιας πόλης

H Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με τον ιστορικό Βαλεντίν Σνάιντερ για ένα από τα πιο εμβληματικά εγκλήματα της γερμανικής κατοχής: την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944. Το γεγονός, ήδη βαθιά χαραγμένο στη συλλογική μνήμη, αποκτά μια νέα διάσταση μέσα από φωτογραφίες που ήρθαν πρόσφατα στο φως, τραβηγμένες από έναν Γερμανό στρατιώτη την ώρα της εκτέλεσης.

Η συζήτηση ξεδιπλώνει το ιστορικό πλαίσιο των τελευταίων μηνών της Κατοχής, όταν η ναζιστική Γερμανία, πιεσμένη σε όλα τα μέτωπα, εντείνει την πολιτική των αντιποίνων και της τρομοκρατίας. Παράλληλα, φωτίζει τις άγνωστες πτυχές της παραγωγής αυτών των εικόνων: τον ρόλο της προπαγάνδας, την ανάγκη των στρατιωτών να τεκμηριώσουν τον πόλεμο για τους οικείους τους και τη βαθιά εσωτερίκευση της ναζιστικής αφήγησης.

Οι φωτογραφίες αυτές δεν λειτουργούν μόνο ως ντοκουμέντα. Είναι φορείς εξουσίας που εγείρουν κρίσιμα ερωτήματα: μπορούμε να αποσπάσουμε το βλέμμα μας από την οπτική του θύτη; Πώς μετασχηματίζεται το νόημά τους μετά την ήττα της Γερμανίας; Και ποια είναι η ευθύνη μας σήμερα απέναντι σε τέτοια τεκμήρια;

Μέσα από μια πυκνή και ουσιαστική συζήτηση, το επεισόδιο επιχειρεί να συνδέσει την ιστορική έρευνα με τη σύγχρονη δημόσια χρήση των εικόνων, αναδεικνύοντας τη δύναμη αλλά και τον κίνδυνο της οπτικής μνήμης.

Ο Βαλεντίν Σνάιντερ είναι ιστορικός με εξειδίκευση στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία και ιδιαίτερη έμφαση στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στη γερμανική κατοχή στην Ελλάδα. Γεννήθηκε το 1983 στη Γερμανία και έκανε σπουδές Ιστορίας και Αρχαιολογίας στη Γαλλία, όπου απέκτησε πτυχίο (2004) και μεταπτυχιακό δίπλωμα στην Ιστορία (2006) από το Πανεπιστήμιο της Καν, στη Νορμανδία.

Συνέχισε τις σπουδές του σε διδακτορικό επίπεδο, λαμβάνοντας διδακτορικό στην Ιστορία από το ίδιο πανεπιστήμιο το 2013 και δεύτερο διδακτορικό στην Πολιτική και στις Διεθνείς Σχέσεις από το Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ το 2016. Έχει διατελέσει μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, με αντικείμενο τη γερμανική παρουσία στην Αττική και στον Σαρωνικό κατά την περίοδο 1941–1944. Από το 2018 δραστηριοποιείται ως ερευνητής στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, ενώ είναι επιστημονικός συνεργάτης στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του ίδιου ιδρύματος στην Αθήνα.

Από το 2019 ασχολείται συστηματικά με τη δημιουργία και ανάπτυξη της βάσης δεδομένων των γερμανικών στρατιωτικών και παραστρατιωτικών μονάδων στην Ελλάδα (1941-1944/45) (German Occupation Database), ένα σημαντικό ερευνητικό έργο για τη μελέτη της Κατοχής.

Η έρευνά του επικεντρώνεται σε ζητήματα κατοχής, αιχμαλωσίας πολέμου και διαπολιτισμικών σχέσεων, ενώ έχει συμμετάσχει σε διεθνή ερευνητικά προγράμματα και έχει δημοσιεύσει μελέτες σε επιστημονικά περιοδικά και συλλογικούς τόμους.

Σε αυτό το επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας πόλης», η Αγιάτη Μπεναρδή συνομιλεί με τον λαογράφο Πάρη Ποτηρόπουλο για τον εορτασμό του Αγίου Γεωργίου και το λεγόμενο «Πανηγυράκι», ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα της Στερεάς Ελλάδας, μια γιορτή που κινείται ανάμεσα στη θρησκεία, την ιστορία και τη συλλογική εμπειρία.

Η κουβέντα ξεκινά από τον ίδιο τον Άγιο Γεώργιο, μια από τις πιο ισχυρές μορφές της λαϊκής πίστης, και τους συμβολισμούς της άνοιξης, της αναγέννησης και της ζωής που κουβαλά η γιορτή του. Σταδιακά, ξεδιπλώνεται η ιστορία του πανηγυριού και η σύνδεσή του με τη μάχη της Αράχωβας το 1826, ένα σημείο όπου ο θρύλος, η πίστη και η ιστορική μνήμη μπλέκονται.

Μέσα από τα βασικά δρώμενα, τη λιτάνευση, τους χορούς, τα αγωνίσματα, το κοινό τραπέζι, αναδεικνύεται κάτι περισσότερο από ένα «έθιμο»: μια ζωντανή πρακτική, στην οποία συμμετέχει σχεδόν ολόκληρη η κοινότητα. Παράλληλα, εξετάζονται οι αλλαγές που έχουν επέλθει από τον 19ο αιώνα έως σήμερα, οι παρεμβάσεις στη μορφή του εορτασμού και η επίδραση του τουρισμού.

Τελικά, είναι το Πανηγυράκι μια αυθεντική, βιωμένη εμπειρία ή μια μορφή αναπαράστασης; Ίσως και τα δύο. Και ίσως εκεί ακριβώς βρίσκεται η δύναμή του: στο ότι συνεχίζει να εξελίσσεται, χωρίς να χάνει τον ρόλο του ως βασικό στοιχείο της ταυτότητας της Αράχωβας.

Σε αυτό το επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας πόλης», η Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με τον Παναγή Παναγιωτόπουλο για την αθηναϊκή κουζίνα ως καθρέφτη της κοινωνικής και πολιτισμικής εξέλιξης της πόλης. Από τα κλασικά οικογενειακά πιάτα, κοκκινιστό, λαχανοντολμάδες και ψάρι με «αθηναϊκή» μαγιονέζα, μέχρι τη σύγχρονη κουζίνα των fusion επιρροών και του ντελίβερι, το αθηναϊκό τραπέζι αφηγείται τη δική του ιστορία.

Η συζήτηση ξεκινά από την αστικοποίηση των αρχών του 20ού αιώνα, όταν η εθνική οικιακή μαγειρική δεν κληροδοτείται από αριστοκρατίες αλλά «επινοείται» από τις ανερχόμενες αστικές τάξεις. Μέσα από μορφές όπως ο Τσελεμεντές, συγκροτείται ένας κανόνας που συνδυάζει τοπικές συνήθειες και ευρωπαϊκές επιρροές. Στη συνέχεια, η μεταπολεμική ανοικοδόμηση και η ζωή στην πολυκατοικία αλλάζουν ριζικά τον τρόπο που μαγειρεύουμε και τρώμε: η κουζίνα μετακινείται από τον «αόρατο» χώρο εργασίας στο κέντρο της καθημερινότητας, και τελικά στην αποδόμησή της.

Από τη δεκαετία του ’80 και μετά, η τηλεοπτική μαγειρική, η γαστρονομία και το lifestyle εισάγουν νέες ταξικότητες και νέες επιθυμίες. Το ντελίβερι και η πανδημία επαναπροσδιορίζουν το οικιακό γεύμα, φέρνοντας το «έξω» μέσα στο σπίτι. Τελικά, το αθηναϊκό τραπέζι παραμένει ένα πεδίο όπου το ατομικό και το συλλογικό συνυπάρχουν, μια καθημερινή πράξη που αποκαλύπτει ποιοι είμαστε, πώς ζούμε και τι επιλέγουμε να μοιραζόμαστε.

Ο Παναγής Παναγιωτόπουλος γεννήθηκε το 1971 στο Παρίσι. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Κοινωνιολογία στην École des hautes études en sciences sociales με τον Michel Wierviorka και Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Paris X-Nanterre με τον Étienne Balibar. Υπηρέτησε στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ και δίδαξε στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο.

Από το 2006 διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, στο οποίο είναι αναπληρωτής καθηγητής με αντικείμενο την Κοινωνιολογία, και διευθυντής του Τομέα Κοινωνικής Θεωρίας και Κοινωνιολογίας.

Έχει ασχοληθεί με την κοινωνιολογία του εγκλεισμού των Ελλήνων κομμουνιστών και τη μνήμη των θυμάτων των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης-αφανισμού, με την ηθική των κομμουνιστικών κομμάτων, τη φαινομενολογία και την κοινωνιολογία της τρομοκρατίας και της πολιτικής βίας, τη δυναμική του κοινωνικού και πολιτισμικού εκσυγχρονισμού στη μεταπολιτευτική περίοδο καθώς και με τις εμπειρίες διαχείρισης των τεχνολογικών καταστροφών στην Ελλάδα το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα.

Έχει δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, τα βιβλία: «Το Γεγονός – Βαναυσότητα, πόλεμος και πολιτική μετά την 11η Σεπτεμβρίου» (επανεκόθηκε από τις εκδόσεις Οξύ το 2021), «Τεχνολογικές καταστροφές και πολιτικές του κινδύνου - Παλινδρομήσεις του κοινωνικού εκσυγχρονισμού στην Ελλάδα 1947-2000» (εκδόσεις Πόλις). Από τις εκδόσεις Επίκεντρο κυκλοφορεί, σε συνεπιμέλεια με τον Βασίλη Βαμβακά, το συλλογικό έργο «Η Ελλάδα στη δεκαετία του ’80 - Κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό λεξικό». Με τον Βασίλη Βαμβακά είχε επίσης επιμεληθεί την έκθεση «GR80s- Η Ελλάδα του Ογδόντα» στην Τεχνόπολη και μαζί με τον Δημήτρη Π. Σωτηρόπουλο έχει επιμεληθεί το συλλογικό έργο «Political and Cultural Aspects of Greek Exoticism» που εκδόθηκε το 2020 από τον Palgrave Macmillan. Το 2021 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Επίκεντρο το βιβλίο του «Περιπέτειες της μεσαίας τάξης - Κοινωνιολογικές καταγραφές στην Ελλάδα της ύστερης Μεταπολίτευσης». Το 2018 επιμελήθηκε την ελληνική έκδοση της ομιλίας του Εμμανουέλ Μακρόν στην Πνύκα, που εκδόθηκε από τις εκδόσεις Μελάνι.

Μια περιήγηση στην Αθήνα του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, αναζητώντας τον τρόπο με τον οποίο οι κάτοικοι της πόλης βίωναν τη Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα. Μαζί με τον ερευνητή λαογραφίας Πάρη Ποτηρόπουλο ξετυλίγουμε κομμάτια μνήμης που συνδέουν τη θρησκευτική κατάνυξη με την καθημερινότητα, τις γειτονιές και τη συλλογική εμπειρία.

Η συζήτηση φωτίζει έθιμα που σήμερα έχουν ξεθωριάσει ή μετασχηματιστεί: από τα κάλαντα του Λαζάρου και τα λαζαράκια μέχρι τον στολισμό των εκκλησιών τη Κυριακή των Βαΐων και το έντονα πένθιμο κλίμα που επικρατούσε από τη Μεγάλη Δευτέρα και μετά. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον ρόλο της κοινότητας αλλά και της γυναίκας, βασικών φορέων των εθίμων και των συμβολισμών της περιόδου.

Παράλληλα, αναδεικνύεται η ίδια η εξέλιξη της πόλης: μια Αθήνα μικρότερη, με έντονες τοπικές ταυτότητες και επιρροές από τα γύρω χωριά, η οποία σταδιακά μετασχηματίζεται μέσα από την αστικοποίηση και την έλευση νέων πληθυσμών. Τα πασχαλινά έθιμα ακολουθούν αυτές τις αλλαγές, εμπλουτίζονται και αποκτούν νέα χαρακτηριστικά, από το σούβλισμα του αρνιού και τα παζάρια στου Ψυρρή έως την εμφάνιση των πρώτων «μοντέρνων» πασχαλινών προϊόντων στο εμπορικό κέντρο της πόλης.

Το επεισόδιο κλείνει με ένα διακριτικό ερώτημα: πόσα από αυτά τα έθιμα επιβιώνουν ακόμη σήμερα, έστω και μεταμορφωμένα, στον σύγχρονο αστικό ιστό;

Ο Πάρης Ποτηρόπουλος αποφοίτησε από το Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με ειδίκευση στην Ψυχολογία. Πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στον Τομέα Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του ίδιου ιδρύματος και ανακηρύχθηκε διδάκτορας Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Έχει εργαστεί ως ερευνητής, υπηρέτησε στην εκπαίδευση και από το 2009 ανήκει στο Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, όπου εξελίχθηκε στη Γ’ Βαθμίδα το 2013.

Σε αυτό το επεισόδιο η Αγιάτη Μπενάρδου εξερευνά την αρχιτεκτονική και ιστορική διαδρομή της Αρχαίας Δωδώνης, από το αρχαιότερο μαντείο έως την ελληνιστική της ακμή. Μέσα από το θέατρο, ένα από τα μεγαλύτερα του αρχαίου κόσμου, το βουλευτήριο και το πρυτανείο αναδεικνύεται ο πολυδιάστατος χαρακτήρας του ιερού που λειτούργησε όχι μόνο ως θρησκευτικό αλλά και ως πολιτικό κέντρο, ιδιαίτερα κατά την εποχή του Κοινού των Ηπειρωτών.

Η συζήτηση φωτίζει τις διαδοχικές οικοδομικές φάσεις του χώρου, τη σημασία των δημόσιων κτιρίων στη συγκρότηση της εξουσίας αλλά και τη μετάβαση σε μια νέα εποχή, όπως αποτυπώνεται στην παρουσία παλαιοχριστιανικής βασιλικής στον ίδιο τόπο.

Σήμερα, η Δωδώνη αποτελεί ένα μοναδικό αρχαιολογικό τοπίο, όπου διαφορετικές ιστορικές περίοδοι συνυπάρχουν και συνομιλούν, αποκαλύπτοντας τη συνέχεια της μνήμης και της ανθρώπινης παρουσίας μέσα στον χρόνο.

Η δρ. Βαρβάρα Ν. Παπαδοπούλου είναι επίτιμη έφορος αρχαιοτήτων με μακρά και πολυσχιδή παρουσία στη διαχείριση, αναστήλωση και ανάδειξη μνημείων με επίκεντρο την Ήπειρο. Από το 2006 έως το 2023 διετέλεσε Διευθύντρια Εφορειών Αρχαιοτήτων (Ιωαννίνων, Άρτας και ευρύτερης Ηπείρου), ενώ παράλληλα υπηρέτησε σε καίριες θέσεις ευθύνης και ως μέλος του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου. Απόφοιτος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, με αντικείμενο την Παλαιοχριστιανική Ήπειρο, έχει αναπτύξει σημαντικό ερευνητικό έργο.

Το ανασκαφικό και αναστηλωτικό της έργο περιλαμβάνει παρεμβάσεις σε Ιωάννινα, Άρτα, Νικόπολη και σε ολόκληρη την Ήπειρο, με κορυφαίες στιγμές την αποκάλυψη της αρχαίας οχύρωσης των Ιωαννίνων, την ίδρυση του Μουσείου Αργυροτεχνίας στο Κάστρο Ιωαννίνων, την ολοκλήρωση εργασιών στη δυτική νεκρόπολη της Αμβρακίας και την αποκατάσταση του κάτω διαζώματος του Θεάτρου της Δωδώνης, που αποδόθηκε στο κοινό το 2022. Υπήρξε συντονίστρια της επιτροπής για την ένταξη της Νικόπολης στον κατάλογο της UNESCO, καθώς και για την εγγραφή των ελασμάτων της Δωδώνης στο πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου». Μετά την αφυπηρέτησή της συνεχίζει ενεργά το έργο της, διευθύνοντας ανασκαφές στη Βασιλική του επισκόπου Αλκίσωνος στη Νικόπολη, στο Βουλευτήριο της Δωδώνης και στην Κοιλάδα του Άνω ρου του Αχέροντα.